Định hướng nghề nghiệp: bài test giúp được gì và không giúp được gì

Những mảnh ghép của một quyết định nghề nghiệp

• Sở thích: loại hoạt động khiến bạn hứng thú lâu dài.
• Giá trị: điều bạn coi trọng — ổn định, sáng tạo, giúp người khác, thu nhập…
• Năng lực: những gì bạn học và làm tốt tương đối so với chính mình.
• Tính cách: môi trường và cách làm việc hợp với xu hướng của bạn.
• Kỹ năng và kinh nghiệm: điều bạn đã thật sự làm được.
• Cơ hội thực tế: thị trường lao động, tài chính, hoàn cảnh gia đình, nơi sống.

Bài test của WAI chỉ chạm tới hai mảnh: năng lực nhận thức và tính cách. Những mảnh còn lại cần trải nghiệm, trò chuyện và tìm hiểu thực tế.

Tính cách và nhóm nghề: có liên hệ, nhưng không thay thế nhau

Một phân tích gộp so sánh Big Five với 6 nhóm nghề theo mô hình sở thích của Holland (thường gọi là RIASEC) cho thấy có những liên hệ có ý nghĩa: rõ nhất là giữa Hướng ngoại với nhóm Doanh nhân (Enterprising) và giữa Cởi mở với nhóm Nghệ thuật (Artistic); riêng nhóm Kỹ thuật (Realistic) không liên hệ với yếu tố tính cách nào. Kết luận của các tác giả: tính cách và nhóm nghề có liên quan, nhưng không phải là cái này thay được cái kia (Barrick, Mount & Gupta, 2003). Chi tiết ở bài Chọn nghề theo tính cách có nên không?.

Nguồn cho mục này: Barrick và cộng sự (2003)

Tính cách, năng lực và kết quả học tập

Kết quả học tập liên hệ với các yếu tố Hòa hợp, Tận tâm và Cởi mở; đặc biệt, Tận tâm đóng góp phần lớn độc lập với trí thông minh (Poropat, 2009). Điểm test trí tuệ và số năm đi học tương quan dương, và đi học thêm cũng làm tăng điểm IQ (Ritchie & Tucker-Drob, 2018). Xem IQ và học tập, nghề nghiệp.

Nguồn cho mục này: Poropat (2009) · Ritchie & Tucker-Drob (2018)

Nên dùng IQ hay Big Five để hướng nghiệp?

Nên dùng cả hai như hai góc nhìn bổ sung, không dùng riêng cái nào để quyết định. Năng lực nhận thức (đo bằng bài test IQ) và tính cách (đo bằng Big Five) trả lời những câu hỏi khác nhau, và cả hai đều không đo sở thích hay giá trị — hai mảnh quan trọng của một lựa chọn nghề.

Nguồn cho mục này: Barrick và cộng sự (2003) · Poropat (2009) · Ritchie & Tucker-Drob (2018)

Dành cho học sinh, sinh viên và phụ huynh

• Dùng kết quả test như câu hỏi để khám phá, không phải đáp án: “Mình có vẻ thích làm việc độc lập — ngành nào cho phép điều đó?”.
• Không loại bỏ một ngành chỉ vì điểm test. Tính cách thay đổi theo thời gian và cùng một nghề có nhiều cách làm khác nhau.
• Kết hợp với trải nghiệm thật: hỏi người đang làm nghề, thử một khóa học ngắn, tham gia câu lạc bộ.
• Với phụ huynh: kết quả là chất liệu để trò chuyện cùng con, không phải căn cứ để quyết định thay con.

Nguồn cho mục này: AERA, APA & NCME (2014)

WAI giúp ở phần nào?

Báo cáo kết hợp (Level 2) của WAI ghép kết quả năng lực nhận thức và tính cách Big Five để gợi ý hướng học tập, nghề nghiệp đáng tìm hiểu thêm. Đó là gợi ý để bạn khám phá tiếp — không phải kết luận bạn “hợp” hay “không hợp” với nghề nào. Xem cách WAI đo và giới hạn ở trang Phương pháp.

Các bài trong chủ đề này

• Chọn nghề theo tính cách có nên không? Big Five và nghề nghiệpNghiên cứu cho thấy Big Five liên hệ với nhóm nghề và hiệu quả công việc ở mức vừa phải. Dùng tính cách để hiểu môi trường làm việc hợp với mình, không để tự loại mình khỏi một nghề.
• IQ và học tập, nghề nghiệp: liên hệ thật và giới hạnNăng lực nhận thức và việc học có liên hệ hai chiều: IQ và số năm đi học tương quan dương, và đi học thêm cũng nâng điểm IQ. Nhưng tính cách và nỗ lực đóng góp riêng — và không có “bảng nghề theo IQ” đáng tin.

Đọc tiếp

• Khám phá bản thânHiểu bản thân rõ hơn qua 4 lớp: năng lực, tính cách, sở thích – giá trị và trải nghiệm thực tế. Cách kết hợp tự đánh giá, bài test và góp ý của người khác mà không tự dán nhãn.